فرض کنید بچه هفت ساله تان چند ماهی است در مدرسه جدید، در کشور جدید، گوشه حیاط تنها می ایستد. یا پسر ده ساله تان که همیشه آرام بود، این روزها سر کوچک ترین چیزی داد می زند و در را می کوبد. شما با روان شناس صحبت کرده اید، جلسات فردی هم شروع شده، اما یک چیز هنوز کم است: جایی که بچه تان کنار بچه های دیگری بنشیند که همین ترس، همین خشم یا همین سکوت را تجربه کرده اند، و برای اولین بار حس کند تنها او نیست که این طور احساس می کند.
برای بسیاری از خانواده های ایرانی که خارج از کشور زندگی می کنند، پیدا کردن فضای درمانی مناسب برای کودک اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ مخصوصا زمانی که کودک هم زمان با چالش های سازگاری با محیط جدید، زبان یا فرهنگ متفاوت روبه رو است. در چنین شرایطی، دسترسی به روانشناس ایرانی در کانادا یا خدمات مشاوره برای ایرانیان خارج از کشور می تواند به خانواده کمک کند مسیر حمایتی مناسب تری برای کودک خود پیدا کنند.
اینجاست که خیلی از والدین برای اولین بار اسم «گروه درمانی کودکان» را می شنوند…
گروهدرمانی کودکان چیست؟
در گروه درمانی کودکان، درمانگر فقط ناظر نیست؛ او فضا را طوری می چیند که هر بچه احساس امنیت کند تا چیزی را که در خانه یا مدرسه نمی تواند بگوید، اینجا بگوید. برای خانواده هایی که دور از ایران زندگی می کنند، این فضای امن و هم زبان اهمیت دوچندانی پیدا می کند؛ به خصوص زمانی که والدین به دنبال مشاوره برای ایرانیان خارج از کشور هستند تا کودکشان بتواند حمایت روانی متناسب با شرایط فرهنگی خود دریافت کند.
نمونههایی از یادگیری مهارتهای ارتباطی از طریق بازی و تعامل با همسالان
شاید بهتر باشد چند نمونهی واقعی از آنچه در این جلسات میگذرد ببینیم:
- در یکی از تمرینها، بچهها دایرهوار مینشینند و فقط وقتی توپ یا یک شیء مشخص دستشان است حق حرف زدن دارند؛ کودکی که همیشه حرف بقیه را قطع میکند، اینجا برای اولین بار چند ثانیه صبر میکند تا نوبتش برسد، چیزی که بعد از چند هفته تکرار، در کلاس درس هم خودش را نشان میدهد.
- در تمرینهای نقشبازی، درمانگر یک موقعیت آشنا مثل دعوا سر یک اسباببازی را بازسازی میکند و از بچهها میخواهد بهجای واکنش همیشگیشان (داد زدن یا هل دادن)، راه دیگری را چند بار تمرین کنند؛ همین تکرار است که کمکم رفتار جدید را جای رفتار قدیمی مینشاند.
- برای کودکانی که هنوز به زبان محیط جدید مسلط نیستند، فعالیتهای کمکلام مثل ساختن یک کار دستی مشترک یا نقاشی گروهی، بهانهای میشود برای تجربهی کار تیمی بدون فشار حرف زدن؛ کودکان احساس تعلق به گروه را تجربه میکنند؛ همین تجربه بعداً پایهای میشود برای شکلگیری اولین دوستیهایشان.
اینها فقط چند نمونه از دهها تمرینی هستند که در گروهدرمانی کودکان استفاده میشود؛ جزئیات دقیقشان به سن بچه، مشکل مطرحشده و سبک کاری درمانگر بستگی دارد. نکتهی مشترک همهشان این است که یادگیری از دل بازی و تعامل واقعی، معمولاً بیشتر از نصیحت مستقیم در ذهن بچه میماند.
اگر فرزندتان دور از ایران بزرگ میشود و فکر میکنید به حمایت یک درمانگر نیاز دارد، اما هنوز مطمئن نیستید او به درمان فردی نیاز دارد یا گروه درمانی، میتوانید ابتدا با یکی از درمانگران کودک و نوجوان مداینفینیت مشورت کنید. در این جلسه، شرایط فرزندتان بررسی میشود و بر اساس نیاز او، مناسبترین مسیر درمان پیشنهاد خواهد شد؛ چه درمان فردی باشد و چه روان درمانی گروهی.
در چه مواقعی گروهدرمانی برای کودکان لازم است؟
هیچ فرمول قطعی یا جواب ثابتی برای همه وجود ندارد، اما چند نشانه هست که وقتی چندتای آنها با هم دیده شود، ارزش دارد با یک متخصص مشورت کنید:
اضطراب اجتماعی و انزوا. کودکی که مدام از رفتن به مهمانی، بازی دستهجمعی یا حتی جواب دادن در کلاس فرار میکند.
پرخاشگری یا لجبازی مکرر. واکنشهای شدید نسبت به سن، دعوا با همسنوسالها یا خواهر و برادر، یا انفجارهای خشم که کنترلشان سخت شده.
بیشفعالی و مشکل در تمرکز. بچهای که در کلاس سر جایش بند نمیشود، وسط حرف بقیه میپرد یا در بازیهای گروهی نمیتواند نوبت نگه دارد، و همین رفتارها کمکم باعث میشود دوستانش او را کنار بگذارند.
سوگ یا از دست دادن. از دست دادن یکی از عزیزان، جدایی والدین، یا حتی از دست دادن دوستان و محیط قبلی بهخاطر مهاجرت.
تجربهی قلدری (بولینگ) یا طردشدگی. کودکی که در مدرسه مورد آزار قرار گرفته و اعتماد به نفسش آسیب دیده.
سازگاری با مهاجرت. این نکته را نباید دستکم گرفت: خیلی از بچههای خانوادههای ایرانی مقیم خارج، بین دو زبان و دو فرهنگ گیر میکنند و علائمی مثل کنارهگیری، افت تحصیلی یا بدخلقی نشان میدهند که ریشهاش نه یک اختلال مشخص، بلکه همین دوگانگی هویتی است. پژوهشی که مشخصاً روی کودکان و بزرگسالان مهاجر و پناهنده انجام شده هم همین را نشان میدهد: مداخلات گروهی توانستهاند نشانههای استرس پس از سانحه و افسردگی را در همین جمعیت کاهش دهند (Rafieifar et al., 2022).
https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/10497315211022812
اگر هنوز مطمئن نیستید کدام مسیر برای فرزندتان مناسبتر است، عجلهای برای تصمیم گیری وجود ندارد. یک جلسه صحبت با درمانگر کودک و نوجوان میتواند مشخص کند که آیا درمان فردی، روان درمانی گروهی یا ترکیبی از این دو، انتخاب مناسبتری برای شرایط فرزند شماست. در مداینفینیت این امکان برای خانوادههای ایرانی خارج از کشور فراهم شده است که خدمات سلامت را به زبان فارسی و با درمانگرانی آشنا با تجربه مهاجرت تجربه کنند.
تفاوت گروهدرمانی و درمان فردی کودکان چیست؟
جدول زیر تفاوت گروهدرمانی کودکان و درمان فردی کودکان را به روشنی نشان میدهد:
| ویژگی | درمان فردی | گروهدرمانی |
| تمرکز اصلی | مشکل خاص همان کودک | تعامل کودک با دیگران |
| فضای یادگیری | یکبهیک با درمانگر | از طریق مشاهده و بازخورد همسالان |
| مناسب برای | مسائل عمیقتر و شخصیتر | مهارتهای اجتماعی، احساس تنهایی |
| سرعت پیشرفت | معمولاً سریعتر و متمرکزتر | تدریجیتر اما پایدارتر در تعاملات |
| بازخورد | فقط از درمانگر | از درمانگر و همگروهیها |
در عمل، بسیاری از درمانگران این دو را کنار هم پیشنهاد میدهند؛ یعنی کودک هم جلسهی فردی دارد هم در گروه شرکت میکند، چون هرکدام یک بعد از مشکل را پوشش میدهند.
گروهدرمانی کودکان برای چه سنی مناسب است؟
سن، تعیینکنندهی شکل جلسه است، نه لزوماً امکان شرکت در آن:
- پیشدبستانی (۴ تا ۶ سال): بیشتر از طریق بازی آزاد و نمایش عروسکی، چون در این سن بچهها هنوز زبان کافی برای بیان احساسات پیچیده ندارند.
- سن مدرسه (۷ تا ۱۱ سال): ترکیبی از بازی ساختاریافته، نقشبازی و گفتوگوی هدایتشده؛ همان سنی که مهارتهای اجتماعی و دوستیهای اولیه شکل میگیرد.
- نوجوانی (۱۲ سال به بالا): جلسات بیشتر شبیه گفتوگوی گروهی میشود، چون نوجوانان معمولاً توانایی بیان کلامی احساساتشان را دارند و نیاز به بازخورد همسنوسالانشان بیشتر از دوران کودکی است.
مهمترین مزیت گروهدرمانی کودکان چیست؟
اگر بخواهیم یک چیز را از بین همهی فایدهها برجسته کنیم، این است که کودک میفهمد تنها نیست. بچهای که فکر میکند «فقط منم که اینطوریام»، وقتی میبیند بچههای دیگر هم همین ترس یا خشم یا خجالت را تجربه کردهاند، یک بار سنگین از دوشش برداشته میشود. در کنار این، مزیتهای دیگری هم هست:
- تمرین واقعی مهارتهای اجتماعی، در لحظه و با بازخورد فوری، نه فقط شنیدن توصیه
- افزایش اعتماد به نفس، وقتی کودک میبیند میتواند به دیگری کمک کند
- یادگیری از طریق مشاهدهی رفتار همسالانی که موفقتر مسئله را حل کردهاند
- فضایی امن برای تخلیهی هیجانی، بدون قضاوت
پس برخلاف تصور رایج، گروهدرمانی کودکان فقط برای کودکانی که اختلال روانشناختی دارند نیست؛ بسیاری از کودکان برای تقویت مهارتهای اجتماعی، افزایش اعتمادبهنفس و سازگاری بهتر با محیط جدید نیز از روان درمانی گروهی سود میبرند.
از اتاق درمان تا نتایج پژوهشها؛ چرا این گروهدمانی کودکان جواب میدهد؟
خیلی از آنچه تا اینجا گفته شد، فقط برداشت بالینی درمانگرها نیست؛ چند پژوهش مشخص هم دقیقاً همین سوال را روی خودِ کودکان بررسی کردهاند، نه بزرگسالان.
یکی از دقیقترین آنها متاآنالیزی است که در سال 2021 گروهدرمانی شناختی-رفتاری (Group CBT) را با درمان فردی شناختی-رفتاری برای اختلالات اضطرابی در کودکان و نوجوانان مقایسه کرده است. نتیجهی جالب توجه این بود که در گروه سنی کودکان، عملاً هیچ تفاوت معناداری بین اثربخشی دو روش دیده نشد؛ تنها در نوجوانان، درمان فردی اندکی برتری داشت. به زبان ساده، برای بسیاری از کودکان مضطرب، گروهدرمانی نه یک جایگزین درجهدو، بلکه گزینهای همارزش با درمان فردی است.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8564073
پژوهش دیگری که در سال 2023 در Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry به چاپ رسیده است، بررسی ۴۲ کارآزمایی بالینی تصادفیشده روی کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۸ ساله نشان داد مداخلات گروهی، بهخصوص وقتی بر پایهی رویکرد شناختی-رفتاری طراحی شده باشند، در کاهش نشانههای استرس پس از سانحه (PTSD) مؤثرند؛ نکتهای که برای کودکانی که سوگ، جدایی، خشونت یا مهاجرتهای پراسترس را تجربه کردهاند اهمیت مستقیم دارد.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36948393/
جمعبندی این پژوهشها یک چیز را روشن میکند: گروهدرمانی کودکان روشی است که مستقیماً روی جمعیت کودکان و نوجوانان آزهمایش شده و در بسیاری از موارد نتایجی همسطح یا نزدیک به درمان فردی داشته است.
آیا گروهدرمانی جایگزین درمان فردی است؟
نه، این دو معمولاً مکمل هم هستند نه جایگزین. اگر کودکی مسئلهی عمیقتری دارد، مثل یک تروما یا مشکل رفتاری پیچیده، درمانگر معمولاً پیشنهاد میکند اول یا همزمان درمان فردی هم پیش برود. گروهدرمانی بیشتر برای تمرین چیزهایی است که در دنیای واقعی، یعنی مدرسه و بازی و دوستی، اتفاق میافتد؛ جایی که درمان فردی بهتنهایی نمیتواند شبیهسازیاش کند.
اگر نمیدانید فرزندتان کدام مسیر را نیاز دارد، بهترین راه این است که با یک متخصص صحبت کنید و بگذارید او بعد از ارزیابی، طرح درمانی مناسب پیشنهاد بدهد. در مداینفینیت صحبت با یک درمانگر کودک و نوجوان، مسیر را برای خیلی از خانوادههای ایرانی خارج از کشور روشن کرده است.
آیا کودکان خجالتی هم میتوانند در گروهدرمانی شرکت کنند؟
جواب کوتاه: بله، و در خیلی از موارد دقیقاً همین بچهها بیشترین فایده را میبرند. نگرانی رایج والدین این است که «بچهی من خجالتیه، در جمع چیزی نمیگه، پس گروه به دردش نمیخورهه». اما واقعیت این است که هیچکس کودک را مجبور نمیکند چیزی بگوید که آمادهاش نیست. درمانگر با سرعت خود کودک پیش میرود؛ گاهی هفتهها طول میکشد و بچهای ممکن است فقط نگاه کند و گوش بدهد، و همین هم بخشی طبیعی و مؤثر از فرایند است.
تنها استثنا جایی است که اضطراب اجتماعی آنقدر شدید باشد که حتی حضور در گروه هم برای کودک آزاردهنده شود؛ در چنین شرایطی معمولاً چند جلسهی فردی زودتر پیشنهاد میشود تا کودک برای گروه آمادهتر شود.
آیا گروهدرمانی برای کودک شما مناسب است؟
قبل از تصمیمگیری، این چند سوال را از خودتان بپرسید:
آیا فرزندتان در ارتباط با همسنوسالها مشکل دارد یا مشکلش بیشتر درونی و شخصی است؟ آیا او در حال حاضر جلسهی فردی دارد و درمانگرش گروه را هم پیشنهاد داده؟ آیا احساس میکنید تنها بودن و درکنشدن، بخشی از دردسر اصلی اوست؟
اگر جواب بیشتر این سوالها مثبت است، وقتش رسیده با یک متخصص صحبت کنید. تیم مداینفینیت، با تجربهی کار مستقیم با کودکان خانوادههای ایرانی مقیم خارج از کشور، میتواند بعد از یک ارزیابی کوتاه بگوید بهترین مسیر برای فرزندتان چیست؛ فردی، گروهی، یا ترکیبی از هر دو.
سوالات متداول
تفاوت گروهدرمانی و درمان فردی کودکان چیست؟ درمان فردی روی مشکل خاص کودک با درمانگر تمرکز دارد، اما گروهدرمانی روی نحوهی تعامل او با دیگران کار میکند و از بازخورد همسالان هم استفاده میکند.
- مهمترین مزیت گروهدرمانی کودکان چیست؟
حس تعلق و کاهش تنهایی؛ کودک میفهمد مشکلاتش را تنها او تجربه نمیکند. - آیا گروهدرمانی جایگزین درمان فردی است؟
نه، این دو معمولاً در کنار هم و مکمل یکدیگر استفاده میشوند، نه بهجای هم. - آیا کودکان خجالتی هم میتوانند در گروهدرمانی شرکت کنند؟
بله، با سرعت خودشان. تنها در موارد اضطراب اجتماعی شدید، معمولاً چند جلسهی فردی زودتر پیشنهاد میشود. - آیا گروهدرمانی برای کودک من مناسب است؟
بهترین راه، مشورت با یک متخصص و انجام یک بررسی تخصصی است؛ چیزی که در مداینفینیت بهصورت آنلاین و به زبان فارسی در دسترس خانوادههای ایرانی خارج از کشور قرار دارد.
اگر بعد از خواندن این مطلب حس میکنید فرزندتان میتواند از گروهدرمانی یا مشاورهی فردی سود ببرد، لازم نیست این مسیر را تنها طی کنید. مداینفینیت بهعنوان یک پلتفرم مشاوره برای ایرانیان خارج از کشور، شما را به درمانگرانی فارسیزبان و آشنا با فرهنگ ایرانی وصل میکند؛ چه برای فرزندتان، چه برای خودتان بهعنوان والد. برای رزرو نوبت مشاوره یا آشنایی بیشتر با خدمات کودک و نوجوان مداینفینیت اینجا کلیک کنید.
